Badanie piersi – kiedy wykonać mammografię, a kiedy USG?

Rak piersi jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u kobiet – zarówno w Polsce, jak i na świecie. Każdego roku diagnozę słyszą tysiące Pacjentek. Choroba na wczesnym etapie może nie powodować bólu ani innych wyraźnych dolegliwości. Właśnie dlatego tak ważne są regularne badania profilaktyczne.

Wczesne wykrycie raka piersi zwiększa szanse na skuteczne leczenie. Często pozwala również zastosować terapię mniej obciążającą dla Pacjentki.

W diagnostyce obrazowej piersi najczęściej wykorzystuje się mammografię i ultrasonografię. Badania te działają na innych zasadach i dostarczają nieco odmiennych informacji, dlatego nie zawsze można stosować je zamiennie. W wielu sytuacjach mammografia i USG piersi wzajemnie się uzupełniają.

Mammografia – na czym polega to badanie?

Mammografia jest badaniem obrazowym wykorzystującym niewielką dawkę promieniowania rentgenowskiego. Pozwala ocenić budowę piersi oraz wykryć zmiany, które mogą być jeszcze niewyczuwalne podczas badania dotykiem.

W mammografii można uwidocznić m.in.:

• guzki i zaburzenia architektury piersi,
• asymetrię pomiędzy piersiami,
• mikrozwapnienia,
• inne nieprawidłowości wymagające dokładniejszej diagnostyki.

Szczególnie istotna jest możliwość wykrywania mikrozwapnień. Niektóre ich układy mogą towarzyszyć bardzo wczesnym postaciom raka piersi, w tym rakowi przewodowemu przedinwazyjnemu, i nie zawsze są widoczne w badaniu USG.

Mammografia jest podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku raka piersi. Oznacza to, że wykonuje się ją także u kobiet, które nie odczuwają żadnych dolegliwości i nie zauważyły niepokojących zmian.

Bezpłatna mammografia w Polsce – komu przysługuje?

Z bezpłatnej mammografii w ramach Programu profilaktyki raka piersi mogą korzystać kobiety w wieku od 45 do 74 lat, które spełniają kryteria programu.

Badanie jest najczęściej wykonywane raz na 2 lata u kobiet, które w tym czasie nie miały mammografii przesiewowej w ramach programu. U niektórych Pacjentek, m.in. po leczeniu raka piersi, może być zalecane wykonywanie badania co 12 miesięcy.

Do udziału w programie:

• nie jest potrzebne skierowanie,
• można zgłosić się do pracowni stacjonarnej,
• można skorzystać z mammobusu,
• można zapisać się m.in. za pośrednictwem centralnej e-rejestracji, jeśli dana placówka jest już objęta systemem.

Aktualne miejsca i terminy badań można sprawdzić na stronach Narodowego Funduszu Zdrowia oraz na Internetowym Koncie Pacjenta. Ministerstwo Zdrowia – bezpłatne programy profilaktyczne

Kobiety młodsze niż 45 lat oraz starsze niż 74 lata także mogą mieć wykonaną mammografię w ramach NFZ, jeżeli istnieją wskazania medyczne i badanie zostanie zlecone przez uprawnionego lekarza. Objawów nie należy więc ignorować tylko dlatego, że nie mieści się w przedziale wiekowym programu profilaktycznego.

Jak wygląda mammografia?

Do mammografii należy rozebrać się od pasa w górę. Technik elektroradiologii układa kolejno każdą pierś na płycie aparatu, a następnie delikatnie dociska ją drugą płytą.

Ucisk pozwala:

• równomiernie rozłożyć tkankę piersi,
• ograniczyć nakładanie się jej struktur,
• uzyskać dokładniejszy obraz,
• zmniejszyć dawkę potrzebnego promieniowania.

W przypadku standardowej mammografii przesiewowej zazwyczaj wykonuje się dwa zdjęcia każdej piersi w różnych projekcjach. Sam ucisk trwa krótko, jednak u części kobiet może powodować dyskomfort lub przejściowy ból.

Jak przygotować się do mammografii?

Mammografia nie wymaga bycia na czczo ani specjalnego przygotowania.

Warto jednak pamiętać o kilku zasadach:

• Jeśli miesiączkujesz, postaraj się zaplanować badanie po miesiączce, gdy piersi są zazwyczaj mniej obrzmiałe i wrażliwe.
• W dniu badania nie stosuj dezodorantu, antyperspirantu, balsamu, pudru ani kremu na piersi i skórę pod pachami. Niektóre kosmetyki zawierają drobne cząsteczki, które mogą być widoczne na zdjęciu i utrudnić jego ocenę.
• Załóż dwuczęściowe ubranie, aby łatwiej było rozebrać się od pasa w górę.
• Zabierz opisy i obrazy wcześniejszych badań piersi. Porównanie aktualnej mammografii z poprzednimi wynikami pomaga radiologowi ocenić, czy doszło do zmian.
• Poinformuj personel o ciąży lub możliwości jej wystąpienia.
• Zgłoś obecność implantów piersi przed badaniem – wymaga ona zastosowania odpowiednich projekcji.

Czy mammografia jest bezpieczna?

Mammografia wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, ale jego dawka jest niewielka. Potencjalne ryzyko związane z ekspozycją na promieniowanie jest znacznie mniejsze niż korzyści wynikające z możliwości wczesnego wykrycia raka piersi u kobiet, którym badanie jest zalecane.

Mammografii nie wykonuje się jednak bez uzasadnienia medycznego. Rodzaj badania oraz częstotliwość jego przeprowadzania powinny być dopasowane do wieku, objawów i indywidualnego ryzyka Pacjentki.

Jakie ograniczenia ma mammografia?

Mammografia jest bardzo ważnym badaniem, ale nie wykrywa wszystkich nowotworów. Jej czułość może być mniejsza u kobiet z tzw. gęstymi piersiami, w których występuje duża ilość tkanki gruczołowej i włóknistej.

Gęsta tkanka oraz niektóre nieprawidłowe zmiany mogą mieć na mammogramie podobny, jasny obraz. Może to utrudniać dostrzeżenie niewielkiego guza. Gęste piersi są częstsze u młodszych kobiet, ale mogą występować również po 40. roku życia.

Gęstości piersi nie można wiarygodnie określić na podstawie ich wyglądu ani badania dotykiem. Ocenia ją radiolog na podstawie mammografii. Sama gęsta budowa piersi nie oznacza choroby, ale może wpływać na skuteczność badania i stanowi jeden z czynników ryzyka raka piersi.

USG piersi – na czym polega badanie?

USG piersi wykorzystuje fale ultradźwiękowe. Nie wiąże się z ekspozycją na promieniowanie jonizujące, dlatego może być wykonywane wielokrotnie – również u kobiet w ciąży oraz karmiących piersią.

Podczas badania lekarz przesuwa głowicę ultrasonograficzną po skórze piersi pokrytej żelem. Ocenia tkanki obu piersi, a w razie potrzeby również okolice pachowe i znajdujące się tam węzły chłonne.

USG pozwala m.in.:

• wykryć guzki i inne zmiany ogniskowe,
• odróżnić zmianę litą od torbieli wypełnionej płynem,
• określić rozmiar i granice zmiany,
• ocenić wybrane cechy mogące wskazywać na łagodny albo podejrzany charakter zmiany,
• skontrolować wcześniej wykrytą nieprawidłowość,
• przeprowadzić biopsję pod kontrolą obrazu ultrasonograficznego.

Kiedy wykonuje się USG piersi?

USG jest często badaniem pierwszego wyboru u młodych kobiet, których piersi zawierają więcej tkanki gruczołowej. Dotyczy to zwłaszcza diagnostyki wyczuwalnych zmian u kobiet przed 30. rokiem życia.

U kobiet między 30. a 40. rokiem życia wybór pierwszego badania zależy od objawów, budowy piersi oraz indywidualnych czynników ryzyka. Lekarz może zlecić USG, mammografię lub oba badania.

USG piersi wykonuje się również:

• jako uzupełnienie mammografii,
• w celu oceny zmiany widocznej lub wyczuwalnej w piersi,
• u kobiet w ciąży i karmiących piersią,
• przy dolegliwościach bólowych lub stanie zapalnym,
• w przypadku wycieku z brodawki,
• w ocenie węzłów chłonnych,
• w trakcie kontroli wcześniej rozpoznanych zmian,
• podczas biopsji piersi.

Czy USG piersi może zastąpić mammografię?

USG nie jest zamiennikiem mammografii przesiewowej w grupie kobiet, którym mammografia jest zalecana. Badanie ultrasonograficzne może nie uwidocznić części zmian, zwłaszcza niektórych mikrozwapnień.

Mammografia lepiej sprawdza się jako badanie przesiewowe u kobiet w określonym wieku, natomiast USG pomaga dokładniej ocenić budowę i charakter wykrytych zmian.

Dlatego prawidłowy wynik USG nie powinien być powodem do rezygnacji z mammografii, jeśli Pacjentka kwalifikuje się do programu badań przesiewowych lub lekarz widzi wskazania do jej wykonania.

Mammografia czy USG piersi – które badanie wybrać?

Nie istnieje jedna uniwersalna odpowiedź odpowiednia dla każdej kobiety.

Wybór badania zależy od:

• wieku Pacjentki,
• występujących objawów,
• budowy i gęstości piersi,
• wyników wcześniejszych badań,
• przypadków raka piersi lub jajnika w rodzinie,
• obecności mutacji zwiększających ryzyko zachorowania,
• przebytego leczenia onkologicznego,
• ciąży lub karmienia piersią.

U młodszych kobiet

U kobiet młodszych, szczególnie przed 30. rokiem życia, często rozpoczyna się diagnostykę od USG. Wynika to przede wszystkim z przewagi gęstej tkanki gruczołowej i braku promieniowania.

Nie oznacza to jednak, że młoda kobieta nigdy nie może mieć wykonanej mammografii. Jeżeli pojawią się wskazania, lekarz może zlecić ją niezależnie od wieku.

U kobiet po 40. roku życia

W tej grupie coraz większą rolę odgrywa mammografia. W Polsce populacyjny program bezpłatnych badań przesiewowych obejmuje obecnie kobiety w wieku 45–74 lat.

USG może zostać wykonane jako badanie uzupełniające, zwłaszcza w przypadku gęstych piersi, niejednoznacznego wyniku mammografii lub konieczności dokładniejszej oceny wykrytej zmiany.

U kobiet w ciąży i karmiących piersią

W przypadku pojawienia się guzka lub innych objawów najczęściej rozpoczyna się diagnostykę od USG. Mammografia również może zostać wykonana, jeśli istnieją wskazania medyczne. Ciąża ani karmienie piersią nie powinny być powodem do odkładania diagnostyki niepokojącej zmiany.

Kiedy wykonuje się rezonans magnetyczny piersi?

Rezonans magnetyczny piersi nie jest rutynowym badaniem przesiewowym dla wszystkich kobiet. Może być zalecany m.in.:

• Pacjentkom z bardzo wysokim ryzykiem zachorowania,
• nosicielkom określonych mutacji, np. BRCA1 lub BRCA2,
• po napromienianiu klatki piersiowej w młodym wieku,
• w wybranych przypadkach po rozpoznaniu raka piersi,
• gdy wyniki innych badań są niejednoznaczne,
• w ocenie implantów piersi.

U kobiet z wysokim ryzykiem rezonans może być wykonywany jako uzupełnienie mammografii, a nie jako jej prosty zamiennik.

Jakie objawy piersi wymagają konsultacji z lekarzem?

Każda nowa lub nietypowa zmiana w piersi powinna zostać skonsultowana niezależnie od wieku Pacjentki i terminu planowanego badania profilaktycznego.

Do niepokojących objawów należą:

• nowy guzek lub zgrubienie w piersi,
• guzek albo powiększony węzeł w dole pachowym,
• zmiana kształtu lub wielkości jednej piersi,
• wciągnięcie skóry lub brodawki,
• zaczerwienienie, obrzęk albo pogrubienie skóry,
• wygląd skóry przypominający skórkę pomarańczy,
• owrzodzenie brodawki lub skóry piersi,
• krwisty albo samoistny wyciek z brodawki,
• jednostronny, utrzymujący się ból,
• niegojąca się zmiana w obrębie brodawki,
• asymetria, która pojawiła się niedawno.

Większość zmian w piersiach nie okazuje się nowotworem. Nie można jednak rozpoznać ich charakteru wyłącznie na podstawie dotyku lub wyglądu, dlatego wymagają profesjonalnej oceny.

Wyczuwalny guzek powinien zostać skonsultowany także wtedy, gdy niedawna mammografia lub USG miały prawidłowy wynik.

Co oznacza nieprawidłowy wynik mammografii lub USG?

Nieprawidłowy albo niejednoznaczny wynik badania obrazowego nie oznacza automatycznie raka piersi. Wiele wykrywanych zmian ma charakter łagodny.

Lekarz może zalecić:

• wykonanie dodatkowych projekcji mammograficznych,
• mammografię diagnostyczną,
• USG piersi i węzłów chłonnych,
• kontrolne badanie po określonym czasie,
• rezonans magnetyczny,
• biopsję cienkoigłową lub gruboigłową.

Ostateczne rozpoznanie raka można postawić dopiero na podstawie badania histopatologicznego materiału pobranego podczas biopsji.

Co oznacza klasyfikacja BI-RADS?

Wyniki mammografii, USG i rezonansu piersi mogą być opisywane w skali BI-RADS. Klasyfikacja pomaga uporządkować wynik i określić dalsze postępowanie.

BI-RADS 0

Badanie jest niepełne i wymaga uzupełnienia, np. dodatkowymi zdjęciami lub USG.

BI-RADS 1

Nie stwierdzono nieprawidłowości.

BI-RADS 2

Widoczne są zmiany łagodne, które nie budzą podejrzenia nowotworu.

BI-RADS 3

Zmiana jest najprawdopodobniej łagodna, ale zazwyczaj wymaga kontroli w terminie wskazanym przez lekarza.

BI-RADS 4

Zmiana jest podejrzana i wymaga weryfikacji, najczęściej za pomocą biopsji.

BI-RADS 5

Obraz wskazuje na wysokie prawdopodobieństwo zmiany złośliwej i wymaga pilnej diagnostyki.

BI-RADS 6

Kategoria dotyczy zmiany złośliwej, która została już potwierdzona badaniem histopatologicznym.

Sam numer BI-RADS powinien być zawsze interpretowany razem z pełnym opisem badania i zaleceniami radiologa.

Czy samobadanie piersi wystarczy?

Obserwowanie i regularne poznawanie własnych piersi pomaga zauważyć nowe zmiany, ale nie zastępuje badań obrazowych. Wiele wczesnych nowotworów jest zbyt małych, aby można było wyczuć je dotykiem.

Warto zwracać uwagę na wygląd i strukturę piersi, jednak podstawą profilaktyki pozostają badania dobrane do wieku i indywidualnego ryzyka.

Najczęściej zadawane pytania – FAQ

Czy mammografia boli?

Ucisk piersi może powodować dyskomfort, a u części kobiet krótkotrwały ból. Warto zaplanować badanie po miesiączce, kiedy piersi mogą być mniej wrażliwe.

Czy USG piersi można wykonać w dowolnym dniu cyklu?

Tak. Badanie można przeprowadzić w dowolnym momencie cyklu. Jeśli jednak piersi są przed miesiączką szczególnie obrzmiałe i bolesne, badanie po miesiączce może być bardziej komfortowe.

Czy na mammografię potrzebne jest skierowanie?

W ramach Programu profilaktyki raka piersi kobiety w wieku 45–74 lat spełniające kryteria mogą zgłosić się bez skierowania. Poza programem zasady zależą od miejsca i trybu wykonywania badania.

Czy prawidłowe USG wyklucza raka piersi?

Nie. Żadne pojedyncze badanie nie wykrywa wszystkich zmian. USG może nie uwidocznić niektórych nieprawidłowości widocznych w mammografii, dlatego wybór badania powinien być dopasowany do Pacjentki.

Czy prawidłowa mammografia wyklucza raka?

Nie w 100%. Szczególnie w przypadku gęstej budowy piersi niektóre zmiany mogą być trudniejsze do zauważenia. Każdy nowy objaw wymaga konsultacji, nawet po niedawnym prawidłowym badaniu.

Czy kobiety z implantami mogą wykonywać mammografię?

Tak. Przed badaniem należy poinformować personel o implantach, ponieważ konieczne może być wykonanie dodatkowych projekcji.

Czy torbiel piersi oznacza nowotwór?

Typowa torbiel prosta jest zmianą łagodną. Jej charakter powinien jednak zostać oceniony w badaniu obrazowym, najczęściej w USG.

Profilaktyka raka piersi – nie odkładaj badań

Nie istnieje jedno badanie idealne dla każdej kobiety. Mammografia jest podstawową metodą badań przesiewowych, natomiast USG ma szczególne znaczenie u młodszych Pacjentek oraz jako uzupełnienie mammografii.

Najlepszy schemat profilaktyki zależy od wieku, budowy piersi, wyników wcześniejszych badań oraz indywidualnego i rodzinnego ryzyka zachorowania. Każda nowa zmiana wymaga konsultacji, niezależnie od terminu planowanego badania profilaktycznego.

Regularna profilaktyka i szybka diagnostyka niepokojących objawów dają największą szansę na wykrycie raka piersi na wczesnym etapie. Profilaktyka naprawdę może uratować życie.

Masz pytania lub wątpliwości dotyczące profilaktyki i zdrowia kobiet? Znajdziesz mnie na Instagramie @dr_strus, gdzie regularnie dzielę się wiedzą medyczną i odpowiadam na najczęstsze pytania Pacjentek.