HIV – fakty i mity. Jak można się zakazić i jak zapobiegać HIV?

Wokół HIV nadal funkcjonuje wiele nieprawdziwych przekonań. Część z nich prowadzi do niepotrzebnego lęku przed kontaktem z osobami żyjącymi z HIV, a część może powodować lekceważenie rzeczywistego ryzyka zakażenia.

HIV nie dotyczy wyłącznie określonych grup społecznych, orientacji seksualnych ani osób młodych. O ryzyku decydują przede wszystkim konkretne zachowania i rodzaj kontaktu z materiałem zakaźnym.

Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia w 2024 roku na świecie z HIV żyło około 40,8 mln osób. W tym samym roku doszło do około 1,3 mln nowych zakażeń, a około 630 tys. osób zmarło z przyczyn związanych z HIV. Oznacza to, że HIV nadal pozostaje ważnym problemem zdrowia publicznego.

Jednocześnie współczesne leczenie umożliwia osobom żyjącym z HIV długie, aktywne życie oraz skutecznie chroni ich partnerów przed zakażeniem.

HIV i AIDS – czy oznaczają to samo?

Mit: HIV i AIDS to ta sama choroba

HIV i AIDS nie są tym samym.

HIV, czyli ludzki wirus niedoboru odporności, atakuje określone komórki układu odpornościowego – przede wszystkim limfocyty CD4. Bez leczenia stopniowo osłabia zdolność organizmu do obrony przed infekcjami i niektórymi nowotworami.

AIDS to zespół nabytego niedoboru odporności. Jest najbardziej zaawansowanym stadium nieleczonego zakażenia HIV. Rozpoznaje się go na podstawie znacznego osłabienia odporności lub wystąpienia określonych chorób wskaźnikowych.

Osoba, u której wcześnie rozpoznano HIV i wdrożono skuteczne leczenie antyretrowirusowe, może nigdy nie rozwinąć AIDS.

Czy AIDS jest problemem przeszłości?

Mit: Epidemia HIV i AIDS już się zakończyła

Dzięki rozwojowi diagnostyki i leczenia liczba zgonów związanych z AIDS znacząco się zmniejszyła. Nie oznacza to jednak, że problem przestał istnieć.

W 2024 roku na świecie odnotowano około 1,3 mln nowych zakażeń HIV. Wiele osób nadal nie wie o swoim zakażeniu albo rozpoczyna leczenie na późnym etapie.

HIV może przez wiele lat nie powodować charakterystycznych objawów. Osoba zakażona może czuć się zdrowa, a mimo to wirus pozostaje obecny w jej organizmie. Jedyną metodą pozwalającą potwierdzić lub wykluczyć zakażenie jest odpowiednio wykonany test.

Kogo może dotyczyć HIV?

Mit: HIV dotyczy tylko wybranych grup

HIV może dotyczyć każdego – niezależnie od płci, wieku, orientacji seksualnej, wykształcenia, wykonywanego zawodu czy sytuacji materialnej.

Wirus nie wybiera określonej grupy społecznej. Do zakażenia może dojść wtedy, gdy materiał zawierający odpowiednią ilość wirusa ma kontakt z błoną śluzową, uszkodzoną skórą albo dostaje się bezpośrednio do krwiobiegu.

Ryzyko jest związane z konkretnym rodzajem kontaktu, a nie z tym, kim dana osoba jest.

Mit: HIV nie dotyczy osób starszych

Zakażenie HIV jest możliwe w każdym wieku. Osoby po 50. roku życia również mogą być aktywne seksualnie i narażone na zakażenie.

U starszych osób ryzyko może być bagatelizowane, a test na HIV wykonywany rzadziej. Niektóre objawy zakażenia mogą być również błędnie przypisywane innym chorobom lub naturalnym procesom związanym z wiekiem.

Wiek nie chroni przed HIV. Test warto rozważyć po ryzykownym kontakcie niezależnie od metryki.

Jak można zakazić się HIV?

Do zakażenia HIV może dojść wtedy, gdy materiał zakaźny dostanie się do organizmu drugiej osoby.

Materiały, które mogą zawierać ilość wirusa wystarczającą do zakażenia, to przede wszystkim:

• krew,
• nasienie,
• preejakulat,
• wydzielina z pochwy,
• wydzielina z odbytnicy,
• mleko kobiece.

Wyróżnia się trzy podstawowe drogi transmisji HIV.

Kontakty seksualne

Do zakażenia może dojść podczas seksu analnego lub waginalnego bez zabezpieczenia. Największe ryzyko dotyczy niezabezpieczonego stosunku analnego, szczególnie dla osoby przyjmującej.

Ryzyko może wzrastać w przypadku uszkodzeń błon śluzowych, krwawienia albo współistnienia innych infekcji przenoszonych drogą płciową.

Kontakt z zakażoną krwią

Zakażenie jest możliwe m.in. podczas:

• używania wspólnych igieł i strzykawek,
• korzystania ze sprzętu do iniekcji, na którym znajduje się zakażona krew,
• zakłucia używaną igłą,
• zabiegów wykonywanych niesterylnym sprzętem,
• kontaktu zakażonej krwi z otwartą raną lub uszkodzoną błoną śluzową.

Transmisja z matki na dziecko

HIV może zostać przeniesiony z matki na dziecko:

• w czasie ciąży,
• podczas porodu,
• w okresie karmienia piersią.

Odpowiednie leczenie antyretrowirusowe i opieka medyczna znacząco zmniejszają ryzyko zakażenia dziecka.

Czy seks oralny jest bezpieczny?

Mit: Seks oralny nie wiąże się z ryzykiem HIV

Ryzyko zakażenia HIV podczas seksu oralnego jest znacznie niższe niż podczas niezabezpieczonego seksu analnego lub waginalnego, ale nie jest całkowicie zerowe.

Ryzyko może wzrosnąć, jeśli:

• w jamie ustnej występują rany lub owrzodzenia,
• krwawią dziąsła,
• obecne są inne infekcje przenoszone drogą płciową,
• dojdzie do kontaktu jamy ustnej z nasieniem lub krwią,
• występują uszkodzenia błony śluzowej.

Stosowanie prezerwatyw lub chusteczek lateksowych podczas seksu oralnego pomaga ograniczyć ryzyko zakażenia HIV oraz innych infekcji przenoszonych drogą płciową.

Czy prezerwatywa chroni przed HIV?

Mit: Prezerwatywy nie zapewniają ochrony

Prawidłowo używana prezerwatywa znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia HIV. Nie należy jednak określać jej skuteczności jako stuprocentowej.

Aby ochrona była możliwie największa, prezerwatywa powinna być:

• dobrej jakości,
• przechowywana zgodnie z zaleceniami producenta,
• prawidłowo założona,
• używana od początku do końca kontaktu seksualnego,
• stosowana tylko jeden raz,
• dobrana do rodzaju używanego lubrykantu.

W przypadku prezerwatyw lateksowych należy unikać lubrykantów na bazie tłuszczu, ponieważ mogą osłabiać lateks i zwiększać ryzyko pęknięcia.

Prezerwatywy ograniczają również ryzyko wielu innych infekcji przenoszonych drogą płciową, ale nie chronią jednakowo skutecznie przed wszystkimi zakażeniami.

Czy HIV przenosi się przez codzienne kontakty?

Mit: HIV można zakazić się przez dotyk, toaletę lub wspólne naczynia

HIV nie przenosi się podczas zwykłych kontaktów społecznych.

Nie można zakazić się poprzez:

• podanie ręki,
• przytulanie,
• wspólne mieszkanie,
• korzystanie z tej samej toalety,
• używanie wspólnych naczyń i sztućców,
• korzystanie z basenu,
• kaszel lub kichanie,
• pot, łzy ani mocz bez domieszki krwi,
• ukąszenie komara,
• kontakt ze zwierzętami.

Ślina nie jest materiałem zakaźnym. Zwykły pocałunek nie stwarza ryzyka zakażenia HIV.

Nie należy obawiać się codziennego kontaktu z osobą żyjącą z HIV. Wspólna praca, nauka, mieszkanie czy korzystanie z tych samych przestrzeni są bezpieczne.

Co zrobić po możliwym kontakcie z HIV?

Mit: Po ekspozycji nic nie można już zrobić

Po sytuacji, w której mogło dojść do zakażenia, można zastosować profilaktykę poekspozycyjną – PEP.

PEP polega na przyjmowaniu leków antyretrowirusowych przez 28 dni. Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej – najlepiej w pierwszych godzinach po zdarzeniu, optymalnie w ciągu 24 godzin i nie później niż 72 godziny po ekspozycji.

Każda godzina ma znaczenie. Nie należy czekać na pojawienie się objawów ani na wynik testu wykonanego bezpośrednio po kontakcie.

PEP może być rozważana m.in. w przypadku:

• pęknięcia lub zsunięcia się prezerwatywy,
• stosunku bez zabezpieczenia z osobą o dodatnim albo nieznanym statusie serologicznym,
• użycia wspólnej igły lub strzykawki,
• zakłucia materiałem mogącym zawierać HIV,
• kontaktu zakażonej krwi z błoną śluzową lub uszkodzoną skórą,
• przemocy seksualnej.

Po możliwej ekspozycji należy pilnie zgłosić się do lekarza, szpitalnego oddziału ratunkowego lub placówki zajmującej się chorobami zakaźnymi. Lekarz oceni, czy w danej sytuacji wystąpiło wskazanie do zastosowania PEP.

Czym jest PrEP?

PrEP to profilaktyka przedekspozycyjna stosowana przez osoby, które nie mają HIV, ale są narażone na zwiększone ryzyko zakażenia.

Polega na przyjmowaniu leków antyretrowirusowych przed potencjalną ekspozycją. Prawidłowo stosowana PrEP bardzo skutecznie zmniejsza ryzyko zakażenia HIV.

PrEP nie chroni jednak przed:

• kiłą,
• rzeżączką,
• chlamydiozą,
• wirusowym zapaleniem wątroby typu C,
• innymi infekcjami przenoszonymi drogą płciową.

Dlatego osoby stosujące PrEP powinny pozostawać pod opieką lekarza i regularnie wykonywać zalecane badania.

Czy HIV można wyleczyć?

Mit: Istnieje lek całkowicie usuwający HIV z organizmu

Obecnie nie ma powszechnie dostępnego leczenia, które całkowicie usuwałoby HIV z organizmu. Nie opracowano również zatwierdzonej szczepionki zapobiegającej zakażeniu.

Dostępne jest jednak skuteczne leczenie antyretrowirusowe, które hamuje namnażanie wirusa. Dzięki temu układ odpornościowy może się odbudować, a osoba żyjąca z HIV może prowadzić długie i aktywne życie.

Leczenie należy przyjmować regularnie i zgodnie z zaleceniami lekarza. Jego celem jest uzyskanie niewykrywalnej wiremii, czyli tak małej ilości wirusa we krwi, że nie jest ona wykrywana za pomocą standardowych badań.

Czy osoba z HIV może zakazić partnera mimo leczenia?

Fakt: Niewykrywalny oznacza niezakaźny

Osoba żyjąca z HIV, która regularnie przyjmuje skuteczne leczenie i ma trwale niewykrywalną wiremię, nie przenosi HIV drogą seksualną.

Zasadę tę określa się skrótem U=U:

Undetectable = Untransmittable, czyli niewykrywalny = niezakaźny.

To jeden z najważniejszych faktów dotyczących współczesnego leczenia HIV. Skuteczna terapia chroni zdrowie osoby żyjącej z HIV, a jednocześnie zapobiega transmisji wirusa na partnerów seksualnych.

Czy HIV oznacza wyrok?

Mit: Osoba z HIV nie może prowadzić normalnego życia

Współcześnie HIV jest przewlekłym zakażeniem, które można skutecznie kontrolować za pomocą leków.

Osoby żyjące z HIV mogą:

• pracować i być aktywne zawodowo,
• uprawiać sport,
• pozostawać w związkach,
• prowadzić życie seksualne,
• zakładać rodziny,
• mieć zdrowe dzieci,
• dożyć wieku porównywalnego z osobami bez HIV.

Największe znaczenie mają wczesne wykrycie zakażenia, szybkie rozpoczęcie terapii, regularne przyjmowanie leków i pozostawanie pod opieką specjalisty.

HIV nie oznacza rezygnacji z planów życiowych. Późno rozpoznane i nieleczone zakażenie może jednak prowadzić do rozwoju AIDS i poważnych powikłań.

Czy osoba żyjąca z HIV może mieć zdrowe dziecko?

Tak. Dzięki skutecznemu leczeniu antyretrowirusowemu, odpowiedniemu prowadzeniu ciąży i właściwej opiece nad noworodkiem ryzyko transmisji HIV z matki na dziecko można ograniczyć do bardzo niskiego poziomu.

Test w kierunku HIV jest ważnym elementem opieki przedciążowej i prenatalnej. Wczesne rozpoznanie umożliwia szybkie wdrożenie leczenia oraz zaplanowanie bezpiecznej opieki nad kobietą i dzieckiem.

Sposób porodu i karmienia dziecka ustala się indywidualnie z zespołem medycznym, biorąc pod uwagę wiremię, leczenie oraz obowiązujące zalecenia.

Czy oddawanie krwi jest niebezpieczne?

Mit: Podczas oddawania krwi można zakazić się HIV

W stacjach krwiodawstwa wykorzystuje się jednorazowy, sterylny sprzęt. Oddawanie krwi w legalnie działającej placówce jest bezpieczne i nie wiąże się z ryzykiem zakażenia HIV.

Należy odróżnić oddawanie krwi od jej przyjmowania podczas transfuzji.

Każda oddana porcja krwi jest badana w kierunku zakażenia HIV. Dzięki rygorystycznym procedurom ryzyko przeniesienia wirusa podczas transfuzji jest obecnie w Polsce skrajnie małe. Według informacji Krajowego Centrum ds. AIDS od 1995 roku w Polsce nie stwierdzono przypadku zakażenia HIV przez transfuzję krwi.

Kiedy wykonać test na HIV?

Test warto wykonać, jeśli:

• doszło do seksu analnego lub waginalnego bez prezerwatywy,
• prezerwatywa pękła albo się zsunęła,
• doszło do kontaktu z krwią innej osoby,
• używano wspólnych igieł lub sprzętu do iniekcji,
• rozpoznano inną infekcję przenoszoną drogą płciową,
• partner lub partnerka otrzymali rozpoznanie HIV,
• planowana jest ciąża albo trwa ciąża,
• nie znamy statusu serologicznego swojego lub partnera,
• chcemy po prostu sprawdzić swój stan zdrowia.

Test bezpłatnie, anonimowo i bez skierowania można wykonać w Punktach Konsultacyjno-Diagnostycznych – PKD. Przed badaniem można porozmawiać z doradcą, który pomoże ocenić ryzyko i ustalić właściwy termin wykonania testu. Aktualną listę punktów publikuje Krajowe Centrum ds. AIDS.

Na czym polega test na HIV?

Test przesiewowy polega najczęściej na pobraniu krwi i poszukiwaniu przeciwciał przeciwko HIV oraz antygenu wirusa. Dostępne są również testy szybkie.

Dodatni wynik testu przesiewowego nie jest jeszcze ostatecznym rozpoznaniem. Musi zostać zweryfikowany badaniem potwierdzającym.

Bezpośrednio po ryzykownym kontakcie wynik może być ujemny, mimo że doszło do zakażenia. Jest to tzw. okno diagnostyczne. Jego długość zależy od rodzaju zastosowanego testu, dlatego termin badania najlepiej ustalić z lekarzem lub doradcą w PKD.

Jeżeli od możliwej ekspozycji nie minęły 72 godziny, najważniejsza jest pilna ocena wskazań do zastosowania PEP. Nie należy czekać na zakończenie okna diagnostycznego.

Najczęściej zadawane pytania – FAQ

Czy HIV można rozpoznać na podstawie wyglądu?

Nie. Osoba żyjąca z HIV może przez wiele lat wyglądać i czuć się zdrowo. Zakażenie można rozpoznać wyłącznie za pomocą odpowiednich badań.

Czy HIV przenosi się przez pocałunek?

Nie. Ślina nie jest materiałem zakaźnym, dlatego zwykły pocałunek nie powoduje zakażenia HIV.

Czy komary przenoszą HIV?

Nie. HIV nie namnaża się w organizmie komara i nie jest przenoszony przez jego ukąszenie.

Czy można zakazić się HIV przez wspólną toaletę?

Nie. HIV nie przenosi się przez deski sedesowe, łazienki, baseny, naczynia ani zwykły kontakt z osobą żyjącą z HIV.

Czy seks oralny może prowadzić do zakażenia?

Ryzyko jest bardzo niskie, ale nie jest całkowicie zerowe. Zwiększają je m.in. kontakt z krwią, rany w jamie ustnej oraz inne infekcje przenoszone drogą płciową.

Czy ujemny test wykonany następnego dnia wyklucza HIV?

Nie. Test wykonany bezpośrednio po ekspozycji może nie wykryć świeżego zakażenia. Należy skonsultować termin kolejnego badania i pilnie ocenić wskazania do PEP, jeżeli nie upłynęły 72 godziny.

Czy leczona osoba z HIV może zakazić partnera?

Osoba, która stosuje leczenie i ma trwale niewykrywalną wiremię, nie przenosi HIV podczas kontaktów seksualnych – N=N, czyli niewykrywalny = niezakaźny.

Czy HIV można zakazić się ponownie?

Tak. Osoba żyjąca z HIV może zakazić się innym wariantem wirusa, także potencjalnie opornym na część leków. Dlatego profilaktyka nadal pozostaje ważna.

HIV – wiedza i testy mają znaczenie

HIV nie dotyczy wyłącznie określonych grup i nie zawsze powoduje widoczne objawy. Jednocześnie nie przenosi się przez codzienne kontakty, wspólne naczynia, toalety, dotyk ani ukąszenia komarów.

Najważniejsze sposoby ograniczania ryzyka to:

• rzetelna wiedza o drogach transmisji,
• prawidłowe stosowanie prezerwatyw,
• regularne wykonywanie testów,
• stosowanie PrEP u osób narażonych na zwiększone ryzyko,
• szybkie zgłoszenie się po PEP po możliwej ekspozycji,
• wczesne rozpoczęcie leczenia po rozpoznaniu HIV.

Współczesna terapia pozwala osobom żyjącym z HIV prowadzić długie i aktywne życie. Skuteczne leczenie i niewykrywalna wiremia oznaczają również brak transmisji HIV drogą seksualną.

Masz pytania lub wątpliwości dotyczące HIV i innych infekcji przenoszonych drogą płciową? Znajdziesz mnie na Instagramie @dr_strus, gdzie regularnie dzielę się wiedzą medyczną i odpowiadam na najczęstsze pytania Pacjentek.